su iç..

Sokağın köşesinden dönüyorsun. Bilmediğin bir kapı numarasını arar gibi amaçsız dolanıyor gibisin. Bense bana gelmeni bekliyorum ama seni çağırmıyorum. Pencereden bakan yalnız ve bitkin, bir önceki mevsimden kalan menekşe gibi hissediyorum. Saksımda öylece... Yine de çağırmıyorum seni çünkü sen bana geleceğini bilmez gibisin. Düzelteyim. Henüz bilmez gibisin. Yani ben böyle düşünüyorum çünkü böyle düşününce mevsimlerin geçtiğini de unutuveriyorum. Rengimi de unuttum biliyor musun? Kırmızı mıydım doğduğumda yoksa mor mu yoksa dur dur turuncuydum da sen beni güneşte sarı mı sanırdın... Unuttum işte karıştırma renklerimi zaten çiçeklerim dökülmüş. Hatta evin çocuğu ellerinin arasına alıp taç yapraklarımı avuçlarının arasında iyice bir ezdi sonra balkondan yeryüzüne bile savuracak vicdanı bile kalmadığından çöp tenekesine atıverdi. Bir yanım kopmuş gibi oldum. Zaten kurumuştu da o böyle yapınca daha da bir hoş oldum. Neyse geçelim bunları. Ben seni izliyorum. Hala yolunu bulamıyorsun. Yoldasın da biri sana dokunmasa günlerce aynı adımları atacaksın da hala bana geleceğini bilmiyorsun işte. Sağlık olsun derler ya eskiler, sağlık olsun hakkaten. Sağlık olsun da ben seni bekleyeyim sen de bana geleceğini bile bilme.

Bugün bir aldırışsızlık çöktü kalbime. Bi de arsız bacak bacak üstüne atmış. Sözüm ona o da bana aldırış etmiyor. Oturdu kalkmak bilmedi. Bacaklarını birbirine dolamış arada ayaklarını yere vuruyor. Yapma diyesim geliyor da tutuyorum kendimi- aldırmıyorum ya ona. Yoksa var ya ben bilirdim ona yapacağımı. Ya kalksana lanet şey, çekil git başımdan, seni var ya ben... Ne yaparım? Ne yaparım ya hakkaten? Hiç bir bok da yapamam. Sonuçta aldırışsız herifin teki bu aldırışsızlık. Adın da meymenet yok zaten tuzluk muzluk gibi ne varsa içine alıyor da yine de tepki vermiyor pislik. Hınca hınç doluyum filan derken bu kalktı. Hah şimdi tepinecek şimdi sinirlenecek derken hiç bir şey yapmadı. Ağır adımlarla ikinci viteste ilerledi. Kırmızı yandı. Durmadı. Çöp kovaları vardı. Çarpmamak için kaçmadı. Çarptı geçti. dAN DUN DUN DAN DAN DAN DA TAN TUN TANGIR MINGIR!!! Herifçioğlu, bundan da sıyırdı. İzliyorum ben gidşini izliyorum bu delinin. Deli ya insan takmaz mı? Takmaz işte bu. Neyse oturuyorum. Başladım ben de ayak sallamaya. Ondan edindim bu huyu da yoksa nerede bende böyle şeyler? Sonra bir beş dakika ayağımı nereye doğru sallamam gerektiğini düşündüm. Sağa mı sola mı yukarıya mı aşağıya mı? Bak bu huy ondan değil. Bu huy da acayip bi kızdan bana geçmişti. O da geldi mi gitmez... Ayyy bi konuşur bi konuşur. Kahvedir çaydır artık en son kolonyadır onu bile dökersin yine de gitmez. Yok şu şöyle yok bu böyle. Geçen de şimdi bu yine geldi. Bak bak bu sefer neye takmış bir anlatayım. Abicim kafayı kapı kollarıyla bozmuş. Neden kapıyı açmak ve kapatmak için kullandığımız şeye kapı kolu deniyormuş. Eğer bunlar kollar ise, kapının her iki tarafındaki kol birbirine asla değemiyormuş. Değmediği bir yana, aynı işi yapmalarına ve aynı hareketi paylaşmalarına rağmen her kapı açıldığında ve kapandığında bunlar birbirini bilmeden bozulana kadar yaşıyorlarmış. Bir kilit uğruna değer miymiş buna? Bak sen yaaa... Neler sokuyo aklıma bacaksız! Al hadi tut çek kolu. Kopar da boz kilidi de birbirlerine kavuşsunlar. Yok diyo yok. Gerek yok. Onlar birbirine zaten aşık. Görmeseler de yani diyor. Hay allaaaam ya... El deliye biz akıllıya hasret. Git dedim ya git! Ne olur ya... Yok dedi. Bir durdu önce. Sonra sıcak geldi burası bana dedi de gitti. Şimdi nerede bilmiyorum. Ayy bak sana bunları anlatırken, seni hala izlediğimi söylemeyi unuttum. Ayyy şu an nasıl yağmur yağıyor. Islanıyorsun. Kahküllerin alnına yapışmış, kirpiklerin filan.. Valla bu uzaktan kirpiklerini nasıl seçtim onu ben bile bilmiyorum. Olsun... Sen hala aranıyorsun ne aradığını bilmeden. Ben sana yön gösteremem. Bak ben bu kapıdayım da diyemem. Sokak da değiştirirsin belki kim bilir?

Bir kitap mı alsam elime acaba? Lüzum yok.. Bir bardak su içeyim ben. Bu bardak neden ben doldurana kadar boş? Dur bakıyım başını mı kaldırdın sen? Yoksa bana mı bakıyorsun? Yok canım o kadar uzaktan beni nasıl göreceksin?

Görmek bir yana beni nasıl seçeceksin. Yoksa biliyor musun?

Aaa hayır dur. Dur dur durrrr...

bahar dönüşü

Bir bahar günü yazacağımı sanmazdım. Ağaçların çıtırdayıp güneşi selamladıklarını duyduğum bu bahçede, henüz açmamış çiçeklerin açışını beklerken dönüp dolaşıp en yalnız yaprağa çarpıldım. Gidişini anımsadım. Saçlarının kokusunu, topraklı yollarda ayakkabına kaçan küçük taşın seni nasıl durdurduğunu ve o an gitmeyeceğini bilmek istediğim çaresizliği. Bir caminin taşlığında beni kucağına alışını ve gökyüzünün hiç bu kadar yakın olmadığını. Sevdiğim her şey oluşunu anımsadım ve neden mevsim dönüşlerinde benim de zamanda kaybolup döndüğümü. Sabahın erken saatinde fırından yeni çıkmış ekmek kokusu tazeliği gibi yaklaşan doğumun karşısında kaçış-sız kalışımı...

Bir balerinin dönüşlerinde kaybolduğum zamanı anımsadım.

http://fizy.com/#s/1lloyh

Ayakkabıların ışığı: Lostracılardan, boyayalım mı abi'ye ordan alışveriş merkezine

Ayağımdaki çizmelerin kardan beyazlaşmış derisi, uzun zaman öncesinde kalmış bir hatıraya taşıdı beni. İstanbul sokaklarında pek kar olmazdı doksanların başlarında. Belki de ben öyle hatırlıyorumdur. Ne de olsa Çamlıca tarafında olan okuluma beni götüren servisin şoförü amca, okulun bulunduğu mahallede kar yağdığını görüp sevinince, "Hiç boşuna sevinme, sizin mahallede denize giriliyor" derdi deniz kıyısında karın az yağdığına işaret ederek. Bu yüzden ayakkabılarımın kardan beyazladığına çok şahit olmamıştım ne yalan söyleyeyim. Ama ayakkabılar önemliydi her kız çocuğunda olduğu kadar. Bir farkla! Ben babamın ayakkabılarını ve onun benim ayakkabılarımı boyamasını severdim. Bir ritüeldi ayakkabı boyamak; seyirlik bir şeydi.

Küçüklüğümden beri izlemeye olan merakım insanların hiç takmadığı, gözden kaçırdığı veya hayatta anlamsız bulduğu detayları kaçırmama gibi bir alışkanlık edinmeme vesile olmuştur. Bunda annemin payı büyüktür. 4-5 yaşında okumayı bana öğretirken sağı, solu gösterir, nerde ne tabela varsa okutur, arabanın camındaki buğuya sözcükleri yavaş yavaş parmağıyla yazar okuturdu. Keza bundan, babamın ayakkabılarına gösterdiği önem görüntülerle hafızama işlemiş. Nefti yeşil üzerine siyah zikzakları olan kadife bir bez parçası, bir ayakkabı fırçası, boya, sünger ve fırçayla hızlı hızlı hareket eden eller bu ritüelin parçasıydı. Ayakkabıların bezle temizlenmesi, boyanın eşitçe sürülmesi, kurumaya bırakıldıktan sonra fırçayla fırçalanarak parlatılması bir çocuk için izlemesi keyifli bir işti. Sonunda ayakkabılarımın pırıl pırıl olduğunu ve parladığını görmek, beyaz çorabımla giyerken aman boya bulaşmasın diye dikkat etmek, o gün sokakta yürürken taşa sürterim, bir yere vururum diye endişe duymanın da kendine göre farklı bir heyecanı vardı. Bunlar ayakkabı boyamanın bir yoluydu.

Öte yandan, benim için önlük ve üniforma satmasıyla zihnime kazınan Türkmen mağazası, hatırladığım ilk ve ilk kez defile yaptığımı sandığım Benetton mağazası, Hacı Bekir'in dükkanı, boyum malum yerlerine gelirken fotoğraf çektirdiğim Boğası ile Kadıköy ise ayakkabı boyacılığına "Lostra" dendiğini öğrenmemi sağlayan yer oldu. Niyeyse işte bu hatıra geldi aklıma geçen gün. Babamla Lostracıya gidişimiz. Kadıköy Osmanağa Mahallesi, Altıyol'a -Boğa'ya yakın- hatırladığım kadarıyla Türkmen'in yanındaki bu Losta'cıda birçok ayakkabı boya sandığı ve adam durur, ayakkabısını boyatmak isteyen beyler de bu boyacılara sırayla geçip karşısına oturur ayakkabısını boyatırdı. Ben, babamın ayakkabılarını birinin karşısına geçip oturup uzatarak boyattığını hatırlamıyorum ama bu boyama sürecini izlediğimi anımsıyorum. En çok da boya kavonozlarında boyaların duruşu, ayakkabıları boyayan erkeklerin boyalanmış parmakaları, birkaç çeşit fırça, pirinç ve ahşaptan yapılmış ayakkabı boya sandığının desenleri, kabartmaları ve her şeyin merkezinde oturan ayakkabı boyacısı... Bir sihirbaz gibi, hangi ayakkabıya hangi boyanın sürüleceğini bilen, parlak boya kapaklarını açan.... O dönemde kimsenin seyirlik olduğunu keşfetmediği bu iş, benim gibi çocuklar için bulunmaz nimetti...

Sonra yıllar geçti ben bir daha ayakkabı boya sandığını, İstanbul'da lüks bir otelde gördüm. Hem de herşeyin büyücüsü ayakkabı boyacısı olmadan.. Teşhir olmuştu, turistikti, parlaktı belki de boyalar kullanılmadan süs diye öylece kalakalmışlardı.. Doğru ya ayakkabı boyacılığı bir otele ancak seyirlik bir şey olduğunda ve boyacısı olmadan girebilirdi...

Kentin ekonomisi gelişip orta sınıfların nüfusu arttıkça bu tür işlerde zaman kavramı gitgide daha önemli olmaya başlamıştı. Her şeyin kolayca ve en önemlisi "hızla" halledilmesi gerekiyordu. Ayakkabı boyama işi de bu trendden nasibini aldı. Doksanların ortalarında, iskele kenarlarına, tren istasyonlarına konuşlanan, küçük sandıklarıyla, bir yerden bir yere yetişen kentlileri durdurmaya çalışarak "boyayalım mı ağabey, boyayalım mı abla" diyen çocuk ayakkabı boyacıları başta çocuk olmalarından, sonrasında ise dilencilik ve tinercilik gibi işler için bu işi bahane göstermelerinden tartışmalara neden olurken, lostra salonları bir bir azaldı. Tıpkı terziler gibi, onlar da bir salon olmanın dışında her şey olan, alışverişmerkezlerinin otopark girişlerinde gün ışığından mahrum, küçük, dar alanlarda ayakkabı kalıpları, bağcıkları, keçe ve boyanmak için sıra bekleyen ayakkabılarla yerlerini aldılar. Kentlilerin artık özel olarak ayakkabı boyatmak için vakti yoktu; alış veriş merkezine girdiklerinde diğer işlerini hallederken, başkası tarafından bir-iki saat içinde icabına bakılan ayakkabıları almak onlara büyük vakit kazandırıyordu. Boyacı sandıkları, nostaljiyle anılan nesneler arasında yerlerini çabuk aldı.

Belki yine lostra salonları vardır bir yerlerde. Direnmeye çalışıyordur. İtalyanca lustra sözcüğünden gelen, ışık, parlaklık, yansıma gibi çağrışımları olan lostra kelimesi, dilimizde ayakkabı boyama manasına geliyor. Hayalimdeki parlak ayakkabılarıma bakarak, zaman içinde hafızama yer etmiş, lostracılara ve lostra salonlarının kıymetli hatırasına selam etmek istedim bugün.

Selamlarımla,

Gözde Çerçioğlu

Not: Boya sandığı fotoğrafı, Ayakkabı Boya Sandığı üreticisi Lokman'ın sitesinden, http://ayakkabiboyasandigi.blogspot.com/2010/07/iki-kademeli-kabartma-gullu.html adresinden alınmıştır.

"Mektup benim vekilim/ al koynuna gecele"

Sevgili ............. ,

Dün gece yakın bir arkadaşıma mektup yazdım. Özellikle mavi mürekkepli bir kalem olsun istedim. Sağa italik, yarı elyazısı yarı düzyazı yazımla yazarken siyahı değil mavi rengi tercih etmemin sebebini kendim de bilmiyorum. Kuru boyalarımı yanıma aldım. Olur ha mektubumun kağıdının kenarlarını süslemek istersem kuru boyalarla çizdiğim desenleri renklendirecektim. Birkaç seferdir çıkartmalar yapıştırıyordum ama bu kez kendim çizmek istedim.

Bunca yıldır en çok sevdiğim hatıra üretme pratiklerinden biri mektup oldu. Önceleri "sana" yazdığımı varsaydığım ama en çok da hiçbir adrese postalanmayan kendime yazılan mektuplar, anneyle tartışıp küsünce, yastığın altına bırakılan küslüğü ve aslında o sırada oluşan yoğun duyguları ele veren mektuplar, adresi belli olup bir türlü gönderilemeyen mektuplar, dostlara yazılanlar, eve geldiğimde posta kutusuna bırakılanlar... Binbir türlüsü. Fakat hayatımda bir dönem mektup gerçekten de üzerinde yazılan sözlerin de ötesinde, benim için yazan kişinin yazma anını düşündüğüm, o sırada etrafında hangi nesenelere baktığını, ışığın nasıl olduğunu, yazı yazarken boynunu çevirip çevirmediğini, saçlarını hangi eliyle düzelttiğini, kalkıp su içmeye gidip gitmediğini bile evirip çevirdiğim ayrıntılı düşünme alanıydı. Mektup belki de kişinin bir başkası üzerine bütün varlığıyla düşündüğü bir yazma süreci. Herkesin böyle hissettiğini düşünmüyorum elbette ama mektubun insanın kendi hafızasını tazelemek bir yana, insanların zaman içinde duygularının nasıl değiştiğine veya aynı kaldığına bakmak için de hatıra hazinesi gibi olduğuna inanıyorum.

Mektubun özneleri, zarlarda da yer aldığı üzere "gönderen" ve "gönderilen" belki ama, bu öznelerin mektubun içinde gizliden gizliye örtülü bir biçimde yer değiştirmesinin heyecanı belki de her şeyi anlamlı kılan. Mektup bir olma hali. Bu yüzden belki bir kişi hakkında fikir edinirken, yazdıkları makaleler, kitaplar ve resmi dilde yazılmış pek çok metinden öte aşk mektuplarına, dostlarına yazdıkları mektuplara bakmayı seviyorum. Zarfın, çimlerin üzerini örten kar gibi, o gizemli duyguları kapatması, zarfa hem gönderen hem de mektubu okuyan kişinin dokunması, açması hep bana olduğundan daha da estetik bir an gibi görünüyor. Bir kişinin bitirip kapattığı, zamanda bir anı, geri çağırmışçasına... Kalemin kağıt üzerindeki izleri takip etmek, düşlerini, duygularını, o an kalbinin nasıl attığını düşünmek gibi bir şey...

Ne yazık ki mektupla olan iletişim, bir kısa mesaj, görüntülü konuşma, poke, telefonla konuşmadan çok farklı olarak başka bir duygulanım gerektiriyor. Ne yazık ki diyorum çünkü bence hayatta bu duygulanım herkesle yaşanamıyor. Anlatıcının rolü sadece anlatmakla sınırlı kalmıyor çünkü. Anlattıklarının anlatıcının zihnimizdeki yeriyle kurulan ilişki, bir kelimeyi bile sıradan anlamlarının ötesinde, ikili ilişkide kurulan o özel anlama taşıyor.

Yeterince söyleyemeyenlerin sığındığıdır belki mektup şimdi. Uzakta olup da göremediği için sözlerini zarfa saklayanların. Ya da en yakınındakilere fısıltıyla söyleyebildikleridir.

Bir gün çıkar bir çekmeceden, yarım bırakılmış işlerin arasında, taşınılmış bir odadan, bir yatağın altından, bir fotoğraf albümünün kapağının arasından. Nerden çıkarsa çıksın, sana kendini anlatır işte. Tüm söylediklerim ve söyleyemediklerimle. Aldığım gün duyduğum sevinç, satırların arasında nefes alan sen, duraksadığın kelime, sonuna attığın tarih, sayfa sonlarına yazdığın rakamlar- okumamı istediğin sıra- sesli okuduğumda asla aynı anlama gelmeyen cümleler, içimden okuduğumda kendim yazmışım gibi içimden akanlar... Beklediğim günler, beklediğimi bilmeden beklediğim günler. Çünkü mektup gelince sanki hep beklemişsin gibi gelir.

Bugün yazmak istiyorum ama ne yazmak istediğimi bilmiyorum. Aslında fiiliyatta yazıyor da sayılmam şu an. Dün bir yakın arkadaşıma mektup yazdım. Mektupta daldan dala atlıyordum. Önceden üç sayfalık yazmayı hesap etmemiştim ama nedens mektupta yazmak istediklerimi sayfa sonuyla sınırlandırma gibi bir alışkanlığım var. Yani bana tanınan alanda sınırlı bir hayatı mı seçiyorum acaba? Ama ya o alanı kendim tanımlıyorsam. Heh işte buldum bugün mektuplar hakkında yazayım. Benim için mektup halen bir iletişim aracı olmayı sürdürüyor. Gün geçtikçe artan insanların yüzyüzeyken yapabildiği ve birbirine geçirebildiği hissiyatın yalnızca milyonda birini yapmaya yarayan akılıı telefonlar arttıkça, aramızda binlerce kilometre olan biriyle görüntülü konuşabilsek de, mektup benim için başka.

Yazımın sonunu bir türkünün sözleriyle bitirmek istiyorum:

"Mektup yazdım acele

Al eline hecele

Mektup benim vekilim

Al koynuna gecele

Akşamın karanlığı

Çekerim ayrılığı

çok zamandır gelmiyor

Mektubun karşılığı"

Kal sağlıcakla,

Borç uzayınca kalır dert uzayınca alır

İnsan neden borç alır? İnsan ne için borçlu kalır? Gönül borçlusu olmanın para borçlusu olmaktan ne gibi bir farkı vardır? Bana bir açıklama borçlusun George'daki, George acaba ne halt etti de bir açıklama b orçlandı? Ya Michael? George'un kendisine ettiği "Olmaz Michael bende de yok" lafına içerlememiş midir? Bütün bu soruların cevabı az sonra!

Bugün bu borç lafı aklıma takıldı birader. Baktım evde şöyle cümleler kuruyorum: "Bütün gün evde sessizlikle başbaşaydık. Neler yaptık? Rüya gördük beraber o bana sustu ben ona. "falan dedim no melankoli hayatım işimize bakalım REALISM götürsün seni e mi diyerek bu lafa taktım. Sen bu yaylaları yaylayamazsun kızım dedim de yine işe yaramadı. Hepimiz borçluyuz. Borçlu olduğumuz için de varız.

Endüstri sonrası kapitalizmin neredeyse olma haline dönüşen borçluluk hali, insanlar arasında ortaklaştıkça kanıksanıyor, kanıksandıkça da normalleşiyor. Kocaman saçlı adamlar, uzaydan vadalanmış yaratıkımsılar, birbiri ardına sıralanan ve en seksi, en ateşli, en arzu dolu ihtiyaçların görünürlüğü arttıkça insanların bu suni ihtiyaçları bir an evvel elde etmek istemesi bir yana, bir de bunları arzulamaktan uzak gerçek ihtiyaçlarını edinemeyenler var.

Borcun getirdiği ayrı bir zaman/mekan algılaması olduğunu düşünüyorum. Takvim sistemine yedirilen borç takvimi, ayın belirli gün ve zamanlarını "ödeme günleri" olarak tanımlamanın yanısıra bu belirli gün ve mekanda bir sözü yerine getirmenin vermiş olduğu ağırlığı da üzerinde taşıyor. Borçlanma yeni bir hadise değil elbette, kutsal kitaplarda bile borçlanmanın hukuku, borçlunun durumu ve hatta ömrünün borcu tamamlamadan bitip bitmeyeceği tartışılmış durumda. Borcu bu denli yeni kılan şey bana kalırsa gündelik hayatta zaman ve mekan algısını dönüştürerek iş, ev, hayat gibi kavramlara ve olgulara bakışı derinden etkilemesi.

Türkçe'de, borç kelimesi metafizik çağrışımları olan da bir kelime aslında. Gönül borcu, vefa borcu, boyun borcu, vatan borcu, namus borcu gibi birleşik sözlerden de anlaşılacağı üzere borçluluk insan bedeni ve ruhuna ayrı ayrı yük oluşturan bir anlam taşıyor. Her ne kadar borç ödemekle, yol yürümekle tükenir dense de borçtan kurtulmak da o kadar kolay olmamış. Borca batmak deyiminin bu kadar anlamlı olabileceği başka bir zaman söz konusu oldu mu bilmiyorum. Çünkü kasten borca battığımız bu günlerde her birimizin cüzdanında yer kaplayan plastik kartların, para gibi sanal bir değeri daha da sanallaştırdığı aşikar. Mal ve hizmet aldım diye şifre girerek alışveriş ettiğimiz bu kartların çıkarttığı küçük fişlerde çaktırılmadan onayladığımız "mal ve hizmet aldım" lafının gerçek anlamına kavuşması son ödeme tarihiyle mümkün. Son ödeme tarihi, insanı sürekli bir başlangıç ve sondan ibaret olan bir döngünün içinde düşünmeye itmiyor mu? Bu başlangıç ve son yanılgısı, o son günlerde borcunu ödeyemeyen insanların üzerinde sonu tekrar etme, ard arda sonu yaşama, zamanı yeniden başlatmaya muvaffak olamama gibi hissiyatlar oluşturuyor kanımca. Bu son ve başlangıç üzerine kurulu zaman kavramsallaştırması, "borcunuzu ödeyin aksi takdirde" lerle tekrarlanıp işi tehdite vardırırken iş, borçları ödemek için yapılmak zorunda olan bir araç, ev, borçları düşünüp yeni borçlar edinmemize neden olan mekan, bankalar ise yeri gelince haddini bildiren çağın mesihi olarak karşımıza çıkıyor.Borç üzerine kurulan dil, bu kelimeyi kullanmaktan sakınan haliyle insanı bağımlı hale getirerek gerek bireysel gerekse devletler düzeyinde alternatif bir varolma halinden uzaklaştırıyor. Aynalı kartlar, ne kadar da ironik. Kendine kredi kartı üzerinden bakan insanlar bu "fancy" imgeye tutunmaktan başka çare bulamıyor.

Yunanistan da iflas etti edecek zaten kardeş diyip bireyselleştirilen ülke ekonomilerinden de anlaşılacağı üzere hayat tüketip borçlanıp yalancı bonuslar kazanmak üzerine kurulu bir hal alıyor. Bu hafta 1000 tl harcayın 20 tl bonus kazanın demek, Süper Mario biraderin mantar yiyerek kazandığı ekstra canlardan farksız. İlerde ateş top gülle derken nasıl olsa o can da tükeniyor.

Yani velhasıl Michael'cım sen keşke zamanında George'a içelemeseydin sana "Olmaz Michael bende de yok" dediğinde. İyilik yaptı adam sana birader. Hiç değilse yokluğun yok olduğunu hep beraber bilerek yaşardınız. Bilinçlenirdiniz. Ayaklanırdınız filan. Şimdi ne oldu? Emekli Ali Amca, Belediye'den Rıza, esnaf Mustafa falan topumuz borçsuz kalmadık. Borçsuz kimse kalmasın bizce oldu.

Sana bir gönül borcum vardı sevgili okuyucum. Bu nedenle yazdım. Borcunuz ne kadar olursa olsun gönül borcunuz olmasın. Ne de olsa çekip gideceğimiz garanti; eee ne demişler "Borç uzayınca kalır, dert uzayınca alır."

Gönülden sevgilerle,

Gözde Ç.

Minübüsteki kadın saçları...

Başlık sizi yanıltmasın. Ne bir korku hikayesi açılışı, ne de bir gizli aşk öyküsünün kapılarını aralıyoruz bu hafta. Yalnızca onlarca kitap okumam gerekirken, yazmam gereken bir sürü şey varken ben neyi düşünüyorum ve neyi görünce canım yazı yazmak istiyor acaba? Minübüste oturan kadınların arkadan görünen saçları! Pes!

Minübüsteysem, şanslıysam ve oturmayı başarabiliyorsam etrafı incelemeye koyuluyorum. Öteki türlüsü de zaten bedensel mesafeler üzerine düşünmeyi gerektiriyor. İki insan hatta bazen üç dört insanla bedenimiz arasında yalnızca santimetrekarelerden bahsedebileceğimiz ayakta yolculuk fenomeni ayrı bi dava yani. Yanındakinin çoğunlukla gözleri dışında, paltosu, ayyakkabıları, koltuk altı, hele ki benim gibi kısa boyluysanız genelde koltuk altı ve giysisinin düğmeleri gibi o an Allah ne verdiyse görebildiğiniz şeyler enteresan. Yolu zaten görmüyorsunuz. Şoförün ensesi, para uzatıp alan eller, şoförün tersten dönen bileği, şoförler odası fiyat tarifesi, çoğunlukla Türk bayrağı, bazen ıslak mendil, tozlu ve kirli camlar, soğuksa buğu- ki bu durumda da ilkokuldan bu yana geliştirdiğim düşünceyle "bunlar şimdi tükürüklerimiz mi" oluyor...Evet siz şanslı arabalı çocuklar, amcalar, teyzeler bu güzelliklerden mahrumsunuz işte. Yolculuğunuz uzunsa daha da enetersan şeyler görebilir hatta fiziksel condition ınızı bi hayli geliştirebilirdiniz. Kasis spor salonunun sunduğu esneme hareketlerini yapabilir, dengeyi yeniden keşfedebilirdiniz. Burda da arabalılara laf sokup, yedi yıllık kimlik niyetine kullanılan ehliyetimizle dalga geçtikten sonra yolculuğumuza devam edelim. Evet bu muhteşem şeyler görsel hafızanızda yer edebilir, bilinçaltınızda da hoş enstanteneler yaratarak rüyalarınızda hoş sürprizlerle sizi bulabilir. Ama bu hoşluklardan biri de önünüzde oturan insanlardır. Para uzattığınızda yüzlerini size dönmedilerse acayip hayal gücü egzersizi fırsatı yakalamış olursunuz. Çünkü tek odaklanabildiğiniz saçlardır. Saçların insanların kimlikleri hakkında neler söylediği hep merakımı çelmiştir. Yağlı- temiz, kıvırcık-düz, dalgalı-bukleli, kahve-sarı- kızıl- beyaz- yeşil, saçsız- gür, parlak-mat, yapılı- natürel filan.. İtiraf ediyorum önümde oturan kadınların saçlarına sadece bakmak yetmiyor böyle bi dokunasım geliyor. Hele saçın altında başlayan ve koltuktan dolayı küçük bir kısmını gördüğümüz giysiye saç düştüyse onu da alasım geliyor. Tabii ki dokunmuyoruz. Cıs! Mazallah bugün ayakta tutunmaya çalışırken koltuğun sağını kadifemsi bi kumaş sanarak adamın paltosunu ve malesef içindeki kolunu tuttum da nasıl özür dileyeceğimi bilemedim. Hel ebi de önümdekinin saçına dokunsam filan.. Ayyyhh! Korktum içim ürperdi (!) Şimdi aslında bu ortaokul erkekleri tarzı kızdan hoşlanıp başka yöntemlerle belli edemediği için saç çekip, toka hacılamaktan farklı bi his. Öyle her saça da dokunmak istemiyoruz elbet de niyeyse içimden de dokunsam ne olur gibi tuhaf bir düşünce geçiyor. İnsanın nasıl bir sınırı var Ya Rabbim? Saç dediğin şey öyle kıl tüy olayı değil ki kardeş. Bence bizzat kendisi insanın içinde yaşadığı dönemi birebir karakterize ediyor. Bir ara şu facebookta falan vardı kendini bir çırpıda 1960'ların okul yıllığındaki kıza dönüştürebiliyordun saç modelinle. Örneğin bizim Beşeri'de bi kız var hangimiz aklından 1980'leri geçirmiyor merak ediyorum doğrusu. Değil mi Figencim ya? Öte yandan bir kadının en değerli mücevherlerinden biri olabilen bu saç, hastalıkta falan kaybedildiğindeyse en büyük kabus olabiliyor. Neyse, sadece saçını gördüğüm kadınların nasıl yüzleri olabileceğini düşünüyorum. Gözleri ne renk, kaşlarıyla saçları uyumlu mu, burnu biçimli mi, yaşlı mı genç mi, kederli mi mutlu mu, tebessümlü bir yüz mü öfkeli mi... Çoğunlukla yanılmadım ama bazen de çok pis dumura uğradım. Neyse kıssadan hisse- saçla, kaşla, gözle, yüzle, renkle anlaşılmaz insan; değerlendirilmez de. Ama epey de anlatır yani. Kadının etrafıyla sınırıdır saç...

Şimdilik şairin şu dizeleriyle buraya veda ediyorum

"Bilmiyorum ne vardı saçlarında

rüzgar mı delice eserdi

gözlerim mi öyle görürdü yoksa"*

Bugün minübüsteki kadın saçlarını işledik bir dahaki yazımızda da yemekte saç fenomenini ele alacağız sevgili okuyucular.

* Dizeler Özdemir Asaf'ın "Saçları" şiirinden alıntıdır.

Bir zamanlar anadolu'da ya dair...

Yönetmen Nuri Bilge Ceylan'ın 2011 yapımı "Bir Zamanlar Anadolu'da" adlı eserini, filmin adı, konusu, mekan ve zaman üzerinden incelemeye çalışacağım. Öncelikle filmden edebi bir zevk aldığım için böyle bir yazı yazmak istediğimi belirteyim. Sinema filmini bir sanat eseri olarak tanımlamanın pek çok değişik kriteri olabileceği gibi, benim için diğer sanat türlerine olan yakınlığının önem taşıdığını belirtmeliyim. İyi bir edebi eser, insanı nasıl içine alır ve evrende bambaşka zamansız bir noktaya ve mekana taşırsa bir filmin bunu yapabilmesi hem bir o kadar zor hem de görsellik, ses, müzik gibi duygulanıma götüren pek çok öğeyi kullanabildiğinden kolay da olabilir. Ceylan sinemasının görsellikteki başarısı bir yana bu kez, eserini izlerken hissettiğim edebi hazzın, karakterlerin kurulmasındaki özen ve detaycılığın yanısıra karakterlerin yansıttığı toplumsal konumlar ve manevi derinlikle ilişkili olduğunu ve bu iki öğenin birbiriyle uyumlandırmasının insana "hakikat" hissi vermesinden kaynaklandığını düşünüyorum. Karmaşık cümlelelerle boğuşmadan da, Anadolu kırsalında, Kırıkkale'de işlenen bir cinayetin peşinden sürüklenen bir hikayeyi anlatan bu filmi bir sanat eseri yapan özellikleri üzerinde duracağım.

Öncelikle filmin adını ele alarak başlayalım. "Bir zamanlar Anadolu'da" başlığı pek çok açıdan, filmin yarattığı belirsizlik atmosferi; ne ile karşılaşılabileceğinin bilinmemesi, gizem hislerinin yanısıra tekrar öğesiyle de örtüşüyor. Çocukluğumuzda anlatılan masallarda olduğu gibi "Bir zamanlar" ifadesi bizi yalnızca zamansızlığa ve masalsılığa değil, çok geniş bir zamanda gerçekleşen bir durum ve olay örgüsüne taşıyor. Filmin olay örgüsünün yarısından fazlasının, gerçek anlamıyla bir gecede kurgulanmış olması ve filmin devamının da, gecenin ertesi gününde geçiyor olmasıyla zıt bir ifade olsa da bu zıtlığın anlamlı olduğunu vurgulamak gerekir. Çünkü bir anlatıda “bir zamanlar” ifadesiyle zamanın kesinliği ve netliği kırılıyorsa burda süregiden bir sürece gönderme olduğu düşünülebilir. Bu noktada “Bir zamanlar Anadolu’da” başlığı filme hem masal mistisizmi katarken hem de Anadolu’da zamanın belirsizliği ve gerçek anlamda güneş doğup batsa bile günlerin ve doğanın sürekliliğinin devam etmesi ve aynı zamanda toplumsal ilişkilerin olduğu gibi kalması ve devamlılığı üzerine de kanımca bir gönderme yapıyor. Öte yandan filmde, bu ifadenin geçtiği yerde hangi karakterin kime bu sözü kullandığı da önem taşıyor. Dr. Cemal gece, araba farından gelen ışıkla aydınlanan sarı başakların sonsuzluğuna ve aynılığına bakmaktadır. İnsanların ölümlülüğü üzerine sözler söyler. Şoför Arap Ali, Dr. Cemal’e aralarındaki diyalogda kentten kıra gelen doktorun melankolisini ve yaşadığı hissiyatı sezer bir halde “Bir zamanlar Anadolu’da böyle bir gece geçirdim dersin” minvalinde bir söz söyler. Burada, bu ifade yukarıda bahsettiğimiz anlama ek olarak ikinci ve üçüncü anlamlar kazanır. Bu anlamlardan biri, şu an için Anadolu’da bulunan Dr. Cemal karakterinin bir zaman sonra başka bir yerde olacağı ve bu yerin Anadolu olmayacağı ve büyük olasılıkla İstanbul gibi daha büyük bir kent olması. Bir diğer anlam ise Anadolu’dan uzaklaşılmasıyla birlikte Anadolu kırsalında geçirilen zamana bir masal, bir macera, ve belki de gerçekten varolmuş olması istenmeyen bir zaman dilimi olarak bakılacak olması. Bu anlamları çok önemli buluyorum. Çünkü, halen daha Türk sinemasının ve daraltacak olursak aydın sinemasının, Türkiye coğrafyasında üreten ve üretilen herkesin ve herşeyin bir şekilde dokunduğu kent-kır ikiliğine gönderme yapıyor. Ve Anadolu, daha geniş anlamıyla kırsal bir çeşit büyülü gerçekçilikle anlatılıyor. Bu anlatımı filmde, Dr. Cemal karakterinin işemeye gittiği sırada da görebiliriz. Çok basit bir eylem için gittiğinde, şimşeklerle ve gök gürültüleriyle adeta kuduran doğa, adamın yüzünü döndüğü kayalarda ona bir oyun oynayarak yontuları aydınlatıyor ve Dr. Cemal yüz yontularıyla düpedüz korkuyor. Türk edebiyatının kırı konu edinen eserlerinde, özellikle Yaşar Kemal’de dikkatimizi çeken doğa ve korku unsurları burda da bu kentli karakterin gözünden ve üzerinden işleniyor. Ve “Bir Zamanlar Anadolu’da” ifadesinin de Arap Ali’ye söyletilmesi bu anlamda çok manidar.

Masal zamandan gerçek zamana geçecek olursak filmin olay örgüsü yukarıda da söylediğim gibi iki temel zamanda kurgulanmış. Ki bu iki temel zaman gece ve gündüz. Uyuyamayan veya gece yaşayan insanların bileceği bir hisle, filmin uzun bir kısmı alacakaranlıkta yer yer zifiri karanlıkta, yalnızca araba farlarının aydınlattığı yollarda geçiyor. Gece zaman diyebileceğim bu yaklaşık 100-120 dakikalık seyirde izleyici yol alan karakterle ve karşılaşılan tiplerle aynı yerdeymiş hissine kapılıyor. Gerek kamera açıları, gerekse yapılan muhabbetlerin dinlenmesi açısından gece önemli bir zaman öğesi. Doğanın yalnızlığında ve tekrar eden aynılığında, insan etrafında kim varsa ona tutunur ya. İşte burada da neredeyse birebir gerçek zaman hissi yaratan kısımda, izleyici sabaha varacak olan gece boyunca karakterlerle birlikte yol alıyor. Öte yandan hikaye örgüsü açısından düğüm gece atılırken, sabahın ilk ışıkları ve günün doğmasıyla düğüm yavaş yavaş çözülüyor. Burada zamanın filmde kullanılmasına ilişkin vurgulamak istediğim bir nokta daha var. O da gecenin şiirsel ve masalsı dilinin sabahleyin yerini hukuk, bürokrasi ve tıp diline bırakması. Bir nevi karakterlerin gece boyunca içlerinde yaptıkları ve eş zamanlı olarak bir cesetin peşinde yaptıkları yolculukların nihayete ermesiyle günlük yaşamın içindeki kamusal alanlarda bu resmi dille temas etmeleri sonucunda iç yolculukları ve resmiyet ile yaşanılan gerilim de yoğunlaşıyor. Zamandaki ve dildeki bu kopuşun başlangıcında ise filmdeki önemli bir masumiyet sahnesi dikkat çekiyor. Muhtarın evinde dinlenmek için duran karakterlerimizin yorgunluğu, içinde bulundukları belirsizlik, korkuları, düşünceleri üzerinde çarpıcı biçimde kırılma noktası yaratan bir kadın oluyor. Bu konuya karakterler üzerinde dururken değineceğim fakat, kadın karakterin perdeye çıkmasıyla gecenin dili son yükselişini yaparak masalsılıkta doruğa çıkıyor. Muhtarın kızının meleksiliğiyle bir sürü erkeğin olduğu bir mekana elinde gaz lambası ve çay tepsisiyle girmesi ve karakterlerin kadının gözlerinde gördükleriyle gerçek duygularının çözülmesi oldukça manidar. Bu andan itibaren yavaş yavaş sabaha çıkacağımızı bilmeye başlıyoruz.

Filmde günün ve gün ışığının kullanılmaya başlanmasıyla birlikte, olayların çözülmeye başlamasının eş zamanlı oluşu, insana gece ve gündüz olgusunu yeniden düşündürüyor. Gece, karakterlerin iç dünyalarında bir yolculukken, gündüz yolcuları çeşitli duraklara bırakıyor, Komiser evine, doktor hastanesine, zanlı hapishaneye, ölü otopsi masasına ve savcıyı ise içini kemirip bitiren kayıp bir hikayedeki yerine. Karakterler üzerinde burada fazla duramayacağım ama filmde gece boyunca detaylarla, kostümlerle- üniformalar, savcının paltosu, Arap Ali’nin ceketi gibi- ve diyaloglarla ve suskunluklarla kurulan karakterler mesleklerinin ve bulundukları toplumsal konumların hakkını gündüz dile geldiklerinde iyice hissettiriyorlar. Bu açıdan bakıldığında gündüz, hukuk, tıp ve bürokrasi gibi dillerle konuşurken gece şiir dilinde ilerliyor gibi geldi bana. Filmdeki replikte olduğu gibi, “bu hayatta halay başı olacaksın” ifadesi, halay başını Ankara’dan gelen savcı üzerinden yaşatılıyor. Savcı raporu yazdırırken hukukun dili ve amiyane tabirle adamın okumuşluğu herkesin onu ceset etrafında sıra sıra cümleler kurarken dinlemesiyle büyüyor. Filmdeki zaman ve kurgu örtüşmesini güçlendiren diğer bir öğe ise mekan seçimi.

Filmdeki mekanları temel olarak ikiye ayırırsam, dış ve karakterlerin içlerinde yaşattıkları mekanlar olarak sıralayabilirim. Dış mekan, olay örgüsünün yaşandığı Kırıkkale ve çevresi. Kırsalın bu denli güzel anlatıldığı bir Türk yapımı film anımsadığımı sanmıyorum. Yukarıda da sözünü ettiğim gibi belirsizliğin birbirine çok benzeyen ve bir çeşme ile karakterize edilen mekanlarda karakterlerimizin yolculuklarını izlemek, arabaların içinde bir araya gelmiş birbirinden çok da farklı ama bir noktada örtüşen hayatların, ölümlülüğü ve ölümü sorguladıkları kadar hayatı sorgulamalarına da taşıyor izleyiciyi. Kırsala eşlik eden, araba içi, muhtarın evi gibi ikincil mekanlar diyaloglarla beslendiğinde yukarıda bahsettiğim masalsılığa inat gerçekçilik ortaya çıkıyor. Bu iki zıt öğenin birbiriyle öylesine eşsiz harmanlanması bir yana, gece ve gündüz mekanlarının birbirinden ayrı oluşu, gözümüze ayrı görünüşü, özellikle hastanede geçen kısımların dili, ışığı ve gerçekçiliği; karakterlerin iç dünyalarında giriştikleri otopsinin ve ahlak sorgulamalarının bir otopsi sırasında, otopsi masasının etrafında gerçekleşmesi oldukça ince işlenmiş detaylardı.

Öte yandan mekan aynı zamanda çağrışımlarla kurulan bir öğe olarak karşımıza çıkıyordu. Doktor Cemal’in odası; masasında yaşattığı dünyası ve geçmiş yaşamından izlerle dolu fotoğraflarla çağrıştırılan mekan da kır ve kent arasındaki ayrımın derinliğini artırırken öte yandan pratikte yaşanılan mekandan ne denli ayrı/farklı yerlerde yolculuk eden ruhlarımızın olduğunu göstermekte oldukça başarılıydı. Doktor Cemal’in elinde tutup uzunca baktığı deniz kıyısındaki çocukluk fotoğrafı, yanılmıyorsam bir pizzacıda ayrıldığı eşi varsaydığımız kadınla çekilmiş fotoğrafının tam da o hastane odasında, çok yorucu ve ölümle uykusuz kalınan bir gecenin sabahında, derman arayan hastaların bir kapı ötesinde nasıl da uzaklarda olabileceğimizi anlatmıyor mu?

Ben bu filmi çok sevdim. Bir roman okumuş gibi oldum. Herkes gibi bir ölümlü olarak, uçsuz bucaksız tarlalara bakarken yiter gibi, içindeydim ve öyle de kalmak istedim.

Gözde Ç.

Ankara